Dorota Olbryś
psycholog, psychoterapeuta, trener umiejętności psychospołecznych w Ośrodku PSYCHOKLINIKA w Warszawie. Specjalizuje się w terapii depresji, zaburzeń lękowych, zaburzeń odżywiania, w sytuacji kryzysu i trudności emocjonalnych.


Depresja u dzieci i młodzieży

Przy okazji tak radosnego święta jakim jest Dzień Dziecka, chcemy powiedzieć o mniej radosnych dzieciach w kolejnej edycji kampanii społecznej przeciwko depresji. Fundacja postanowiła zwrócić uwagę opinii publicznej na ten temat ponieważ nieprawdziwa jest opinia, że to zjawisko dotyka wyłącznie dorosłych. Przeciwnie, depresję diagnozuje się już u dzieci i nastolatków.

W medycznych klasyfikacjach depresja to choroba umieszczana w grupie zaburzeń nastroju. Uczucia towarzyszą nam w każdej chwili naszego życia. Naturalne jest doświadczać w różnych sytuacjach różnych uczuć przyjemnych takich, jak radość i mniej przyjemnych takich jak złość czy smutek. Uczucia i nastroje zmieniają się tworząc bogactwo życia wewnętrznego każdego z nas. Niekiedy niektóre uczucia dominują tworząc stały nastrój depresyjny, który nie przemija. Wówczas przeżywamy głównie smutek, przygnębienie, niepokój, lęk czy poczucie winy. Ten przewlekły obniżony nastrój może świadczyć o poważnym zaburzeniu lub chorobie depresyjnej. O ile jednak osoba dorosła bardziej rozumie swoje trudności, dziecko i nastolatek nie potrafi nazwać swoich uczuć, więc różnie reaguje. Stąd obraz kliniczny depresji jest bardzo zróżnicowany w zależności od wieku. Depresja może współwystępować z innymi zaburzeniami takimi jak: zaburzenia lękowe typu lęk separacyjny czy fobie, zaburzenia przestępcze, zaburzenia odżywiania, nadużywanie substancji psychoaktywnych czy ryzyko samobójstwa.

Objawy depresji u dziecie do 3 r.ż.

Problem depresji u małych dzieci zdarza się dość rzadko jednak jest zdecydowanie najtrudniejszym przypadkiem jeśli chodzi o diagnozę i leczenie, zwłaszcza jeśli dotyka dzieci, które jeszcze nie potrafią mówić lub jasno wyrażać uczuć.

Ponad to, u najmłodszych dzieci diagnoza depresji może być kłopotem, ponieważ w tej grupie nie można zaobserwować zmiany w stosunku do zachowań z wcześniejszego okresu rozwojowego. Można pomyśleć, że zachowanie syna czy córki wynika z temperamentu dziecka, a nie schorzenia. Niemniej jednak, zainteresowanie rodziców powinno wzbudzić wycofanie dziecka, smutek w postawie ciała i wyrazie twarzy, bądź nadmierny niepokój i pobudzenie psychoruchowe. Dziecko może manifestować swój nastrój depresyjny poprzez apatię i brak zainteresowania zabawą czy eksplorowaniem rzeczywistości, brak właściwej dla wieku ekspresji emocjonalnej z obniżoną motoryką, zamykanie się w swoim świecie. W tym wieku, inaczej niż u dorosłych, objawy depresji u tak małych dzieci są sygnalizowane również przez napady złego humoru i nadaktywność. Są to stale zaniepokojone dzieci i silnie reagują na opuszczenie i rozłąkę z bliskimi (lęk separacyjny). Ten objaw jest charakterystyczny również dla starszych dzieci z depresją.

Objawy depresji - okres przedszkolny

Przedszkolak z depresją to maluch, którego smutek manifestowany jest przez zgarbioną postawę ciała, niedbały ubiór i smutny wyraz twarzy. To niekiedy dziecko jakby przeźroczyste, które zajmuje się sobą nie dopuszczając do siebie nikogo. Apatyczne, jakby ciągle niewyspane, bez energii, samotnie spędzające czas może z pozoru nie sprawiać większych kłopotów wychowawczych. Bywa też, że zachęcane do kontaktu reaguje drażliwością lub napadem złości. Odsuwa się od kolegów, a nastrój depresyjny pogłębia się wtórnie z powodu wykluczenia z grupy rówieśniczej. Dziecko niejako samo skazuje się na samotność, choć ta samotność dodatkowo przyczynia się do pogłębiania smutku.

Jednym z głównych objawów to także niskie poczucie własnej wartości. Maluch boi się wszelkich wyzwań z powodu przekonania o swojej mniejszej wartości. Stąd nadmiernie przeprasza i reaguje lękiem na większość zadań z obawy przed najmniejszym niedociągnięciem, typu zabrudzenie lub nieprawidłowo wykonane ćwiczenie w przedszkolu. Z drugiej strony, z powodu trudności z koncentracją uwagi, dziecko depresyjne rzeczywiście jest mniej efektywne niż rówieśnicy. Niekiedy depresja dziecka manifestuje się poprzez dolegliwości psychosomatyczne takie jak: bóle brzucha, głowy, zaparcia czy biegunki. Smutne dziecko ma trudności z zasypianiem, spokojnym snem, moczeniem nocnym i łaknieniem Często depresja nieleczona u małych dzieci nasila się w okresie dojrzewania. A im dłużej zwlekamy z leczeniem tym ciężej ją potem wyleczyć.

Objawy depresji - okres szkolny

U dzieci w wieku szkolnym objawy somatyczne również są typowe dla depresji. Ponad to charakterystyczna jest zmienność nastroju, płaczliwość i brak ekspresji radości. W tym wieku dzieci z zaburzeniami nastroju kurczowo trzymają się rodziców odmawiając uczęszczania do szkoły. W szkole stają się mniej wydolne w nauce, stąd ich samoocena jeszcze bardziej spada. Izolacja społeczna powoduje charakterystyczny brak przyjaciela. Obok apatii, na depresję mogą wskazywać również zaburzenia zachowania w postaci agresji i skłonności opozycyjno-buntowniczych. Dziecko depresyjne wzbudza złość wśród rówieśników, w szkole i w domu. Działania wychowawcze, bez próby zrozumienia uczuć dziecka pogłębiają tylko proces odsuwania się od otoczenia.

Objawy depresji u nastolatków

Alarmująco dużo przypadków depresji notuje się także wśród nastolatków, głównie w grupie gimnazjalistów i licealistów. Czas dorastania, to czas kiedy młody człowiek doświadcza wielu nowych sytuacji związanych m.in. z procesem dojrzewania biologicznego, koniecznością podejmowania pierwszych odpowiedzialnych decyzji, postrzeganiem świata i rzeczywistości bardziej realnie, dostrzeganiem różnych problemów, od których wcześniej młodzi ludzie byli izolowani, ogólną utratą dotychczasowej beztroski, brakiem zaspokojenia pewnych potrzeb czy sprzeciwem wobec jakichś reguł. To wszystko generuje wiele rozmaitych emocji i przeżyć, ale przede wszystkim zazwyczaj wywołuje poczucie smutku, bezsensu i ogólny pesymizm. Ten naturalny etap zmian w życiu każdego nastolatka powoduje, że cienka granica między zwykłym przejściowym przygnębieniem a przedłużającym się okresem smutku połączonym z innymi objawami, nie zostaje na czas rozpoznana jako depresja i rozwija się powodując spustoszenie w organizmie i psychice młodego człowieka. Dodając do tego przejawy autoagresji, niską samoocenę, zmniejszenie apetytu, uczucie lęku, czy brak energii, mamy już do czynienia z postępującą chorobą, której istnienia nastolatek nie jest świadomy. Rezultatem takiej postawy mogą być problemy w szkole, zachowania niebezpieczne i dewiacyjne oraz podejmowanie decyzji, które mogą zaważyć na dalszym życiu. Ostatecznym, tragicznym następstwem może być także ucieczka z domu lub samobójstwo. Aby ustrzec nastolatka przed tego typu konsekwencjami należy wcześnie interweniować oraz pomóc mu uświadomić sobie chorobę i leczyć schorzenie.

Przyczyny

Podczas diagnozy depresji bierze się pod uwagę czynniki genetyczne i procesy biochemiczne zachodzące w mózgu, przeszłe doświadczenia oraz aktualną sytuację życiową. Innymi słowy każdy z nas został wyposażony we wrażliwość i posiada wczesne doświadczenia życiowe, które sprawiają, że indywidualnie reagujemy na trudności, napotykane w życiu. I tak dziecko, które rodzi się „obciążone” z powodów biologicznych, które dodatkowo przeżyło we wczesnym okresie życia ciężką chorobę lub doświadczyło jakiejś straty, na trudności w późniejszych latach będzie reagowało bardziej destrukcyjnie.

Spośród czynników środowiskowych mających wpływ na rozwój depresji istotne są:

W domu:

  • Utrata ukochanej bliskiej osoby z powodu śmierci, rozstania np. rozwodu rodziców
  • Konflikty, przemoc w rodzinie
  • Choroba przewlekła, któregoś z rodziców
  • Nadużywanie alkoholu lub innych substancji psychoaktywnych przez członków rodziny
  • Osamotnienie, brak czasu dla dziecka, częste zmiany otoczenia i osób opiekujących się dzieckiem
  • Wrogość emocjonalna i odrzucenie
  • Obarczanie dziecka zbyt dużą, przerastającą jego możliwości odpowiedzialnością i oczekiwaniami

W przedszkolu, w szkole:

  • Nadmierne wymagania stawiane przez nauczycieli i rodziców
  • Niepowodzenia szkolne
  • Brak integracji z grupą rówieśniczą

Sposoby pomocy

W rodzinie

Objawy depresyjne u dziecka powinny być okazją do refleksji nad sytuacją dziecka w domu i poza nim. Traktując rodzinę jak system wzajemnie działających na siebie członków warto bez poczucia winy spojrzeć na siebie i relacje z dzieckiem. Nigdy nie jest tak, by trudności jednego domownika nie wynikały w pewnym stopniu z relacji panujących w domu i odwrotnie – kształt rodziny zależy od tego jacy są i jak zachowują się członkowie rodziny. Dlatego też często, przy zaburzeniach dzieci, stosuje się terapię rodzin, która pomaga w budowaniu bliskości i rozwiązywaniu nieświadomych blokad w komunikacji.

Gdy dziecko sygnalizuje problem, rodzic może z niepokojeniem „atakować” je pytaniami i próbami aktywizacji. Dziecko, które nie rozumie samo siebie, nie będzie potrafiło wytłumaczyć stanu, w którym się znajduje - może zareagować negacją i jeszcze większym wycofaniem. Potrzeba zatrzymania się, poświęcenia czasu i łagodnego wsłuchiwania się w komunikaty dziecka tak by poczuło się rozumiane.

W szkole, w przedszkolu

Przedszkole i szkoła jest często miejscem, w którym ujawniają się zaburzenia nastroju dziecka. Ważne by próbować diagnozować trudności biorąc pod uwagę całość funkcjonowania dziecka. Skupianie się wyłącznie na jednym objawie, na przykład na wagarowaniu dziecka, bądź na zaburzeniach zachowania zamiast pomóc, pogłębia trudności dziecka. Należy zainteresować się dzieckiem bez nadmiernego wypytywania, pokazując gotowość do rozmowy w dogodnym dla dziecka momencie. Ważne jest też, by nie pogłębiać lękliwości dziecka poprzez straszenie i grożenie niezdaniem lub niską oceną z zachowania. Nauczyciel, który konsekwentnie wymaga, ale podchodzi do ucznia z zaciekawieniem, akceptacją i próbą zrozumienia może zapobiec pogłębianiu się problemów emocjonalnych dziecka. Warto też dzielić się swoimi obserwacjami na temat wychowanka z rodzicami. Rozmowa w ciepłej atmosferze powinna polegać na wymianie informacji i na ustaleniu sposobów zasad współpracy w procesie profesjonalnej diagnozy i leczeniu dziecka.

Pomoc profesjonalna

Ciągle jeszcze pokutuje obawa, że korzystanie z profesjonalnej pomocy psychologiczno-psychiatrycznej daje nam lub naszym dzieciom etykietkę osób nieradzących sobie, słabych, aspołecznych. Wiemy, że należy dbać o zęby, systematycznie robić badania kontrolne, a niechętnie dbamy o higienę psychiczną. Tym czasem udanie się po pomoc, to objaw dojrzałości i dbałości o siebie i swoich bliskich. Wszyscy rodzice zaniepokojeni stanem psychicznym swoich dzieci, mogą zwrócić się bez skierowania do psychiatry, poradni zdrowia psychicznego, czy poradni psychologiczno-pedagogicznej. Pomoc w przypadku diagnozy depresji wymaga kompleksowych oddziaływań uwzględniających kłopoty dziecka na polu rodzinnym, w relacjach społecznych i trudnościach emocjonalnych. W zależności od głębokości zaburzeń leczenie polega na farmakoterapii (przy głębokiej depresji z hospitalizacją włącznie), psychoterapii indywidualnej, grupowej i/lub rodzinnej oraz psychoedukacji.



Fundacja ITAKA tegoroczną, jesienną kampanię antydepresyjną poświęca właśnie temu zagadnieniu ze szczególnym naciskiem na konieczność wczesnego reagowania i obudzenia świadomości problemu wśród osób z otoczenia dzieci zagrożonych depresją. W Dniu Dziecka pragniemy jedynie zasygnalizować Państwu istnienie takiego problemu i zachęcić do większego zwrócenie uwagi na dzieci, które nie potrafią jeszcze jasno wyrażać swoich uczuć.



Polecamy jeszcze inne artykuły: